Malie

Malie, Pieter Langendijk
In 1714 verscheen van de hand van Pieter Langendijk het (nog steeds) bekende blijspel 'Het wederzijds huwelijksbedrog'. In het eerste bedrijf van dit toneelstuk wordt een groot aantal keren verwezen naar belevenissen op de Maliebaan te Utrecht.
Het verhaal gaat dat dit blijspel gedurende de Tweede Wereldoorlog door de Duitsers in de ban is gedaan omdat de belevenissen op die Maliebaan niet altijd een positieve wending hadden. De NSB had destijds op de Maliebaan zijn bestuurlijk-administratief centrum. Ir. A.A. Mussert hield er kantoor. Dit bracht de Nederlanders tot de uitspraak 'Het is niet pluis in het Maliehuis'.
De literaire tekst is digitaal beschikbaar op http://www.dbnl.nl/tekst/lang020wede01_01/
Bron: Do Smit
Lees volledige artikel
Maliebaan Altona, Deutschland. Ca. 1840
De maliebaan te Altona (tegenwoordig: Hamburg-Altona), getekend door Christoffer Suhr (overleden in 1842) en gelithografeerd door Peter Suhr (overleden in 1857)
Bron: http://www.hamburg.de/hamburg-historische-bilder/, Wikimedia Commons
Lees volledige artikel
Maliebaan Altona, Deutschland. Ca. 1860
Altona (tegenwoordig: Hamburg-Altona) omstreeks 1860, het uitzicht van de toren van de Christianskirche op het eindstation Altona van de Altona-Kieler Eisenbahn (links)m de maliebaan tussen de rijen bomen en de Elbe.Fragment uit tekening, gravure door Julius Gottheil (geboren: Danzig (of Leszno), 18 juni 1810 - 8 december 1868, Königsberg). Oorspronkelijke afmetingen: 26,2 x 45,8 cm (afbeelding); 45,6 x 56,8 cm (papier). Signatuur linksonder: N.d.Nat.gez.v. J. Gottheil; rechtsonder: Lith. Anst. v. W. Loeillot in Berlin; middenonder: AltonaAltonaer Museum (Inv.Nr. 1934/191)Bron: de.wikipedia.org/wiki/Palmaille
Lees volledige artikel
Maliebaan Altona, Deutschland. Ca. 1890
Fragment uit de plattegrond van Hamburg-Altona omstreeks 1890 met de maliebaan (|Palmaille)Bron: Do Smit
Lees volledige artikel
Maliebaan Antwerpen, België, Belgique
De Pallemalien Baen te Antwerpen op de Ichnographia Antverpiae, uitgegeven in 1720 te Nürnberg.Cartograaf: Christoph Weigel (Redwitz, 1661 - 1726, Nürnberg)33 x 41,5 cm
Bron: Stedelijk Archief van Antwerpen, NGA Early Golf, Do Smit
Lees volledige artikel
Maliebaan Bayreuth, Deutschland. Tweede helft 17e eeuw
The two long lines of large green dots on the map of the 'Hofgarten' of the castle in Bayreuth represent a beautiful shady promenade. This long alley was once the 'Mailbahn' from Marquis Christian Ernst von Brandenburg and his wife Sophie Luise von Würtemberg, their children and their esteemed guests.
Op de grotere versie van deze plattegrond is de baan te zien onder nummer 12.
Source: Geert & Sara Nijs, www.bayreuth-wilhelmine.de
Literature• Games for Kings & Commoners, Part Two, p. 44 by Geert & Sara Nijs. 2014. ISBN 978-2-9540069-2-5 ([email protected])
Download
• Afbeelding in Portable Document Format (zie bijlage; pdf, 676KB)
Lees volledige artikel
Maliebaan Brussel, België, Belgique
Kopergravure op papier naar eigen ontwerp van Romeyn de Hooghe (1645-1708). De prent is uitgegeven door Nicolaes (I Visscher (I) (vermeld op object)Romeyn de Hooghe graveerde omstreeks 1685 in opdracht van de uitgever Nicolaas Visscher (1649-1702) een serie prenten van de beroemde tuin van Enghien, even ten zuiden van Brussel. Op deze prent plaatst De Hooghe zijn toeschouwers op het kruispunt van twee lanen. Links ligt de Grote Alleé die verderop uitkomt op het grote meer van het Parc dEnguien. Aan de overzijde ligt het zogenaamde Paviljoen van Samson. Rechts ligt de maliebaan, de speelplaats, waarop zo te zien druk wordt gespeeld. Aan het einde van de maliebaan ligt het Maliehuis, een herberg waar de spelers konden bijkomen van hun inspanning. Onder de voorstelling een Nederlandstalige en een Franstalige legenda. Deze prent maakt deel uit van een serie van 16 prenten (17 incl. titelprent) van het park van Enghien (Edingen), waarbij een pamflet hoort.22,9 x 28,7 cm.Atlas Van der Hagen, Koninklijke Bibliotheek, Den Haag.Literatuur• Romeyn de Hooghe, the etcher : contemporary portrayal of Europe 1622-1707, p. 331,• Heer - Kuyl, p. 126, cat.nrs. 275-284• Games for Kings & Commoners, Part Two, p. 37 by Geert & Sara Nijs. 2014. ISBN 978-2-9540069-2-5 ([email protected])• Games for Kings & Commoners, Part Three, p. 111 by Geert & Sara Nijs. 2015. ISBN 978-2-9540069-3-2 ([email protected])
Lees volledige artikel
Maliebaan Esslingen am Neckar, Deitschland / Germany. 1773 - 1774
Detail van de plattegrond van Esslingen am Neckar door Johann Gottlieb Kandler, 1773 - 1774. Links tussen de bomen vindt je de maliebaan.

Stadtarchiv Esslingen am Neckar

Literatuur

• Volkmar Eidloth & Hans Renes, Mailbahnen als städtebauliche und landschaftsplanerische Innovation im 17. Jahrhundert. 2018

• Volkmar Eidloth & Hans Renes, De Maliebaan in internationaal perspectief. Een zeventiende-eeuwse stedenbouwkundige en landschappelijke innovatie. 2020

Bron: Sara Nijs, Do Smit
Lees volledige artikel
Maliebaan Heidelberg, Deutschland. 1620
Mail alley in the Hortus Palatinus in Heidelberg (Germany). Detail of a copper engraving made in 1620 by Matthäus Merian (1593 - 1650).
Source: Geert & Sara Nijs, Wikipedia
Literature• Games for Kings & Commoners, Part Two, p. 42 by Geert & Sara Nijs. 2014. ISBN 978-2-9540069-2-5 ([email protected])
Lees volledige artikel
Maliebaan Heidelberg, Deutschland. Ca. 1620
Maleibaan links naast de tuin van kasteel Heidelberg (D). Deze baan is ooit het achtste wereldwonder genoemd.
Let opOm de maliebaan goed te kunnen zien klikt u op de regel onder de afbeelding (hoge resolutie)
Olieverf op linnen, door Jacques Fouqières (Antwerpen, na 1580 - 1659, Parijs)
Kurpfäzisches Museum, Heidelberg (D)
Bron: Geert & Sara Nijs ([email protected])
Literatuur• Games for Kings & Commoners, Part Three, p. 111. Geert & Sara Nijs, 2015. ISBN 978-2-9540069-3-2
Lees volledige artikel
Maliebaan Himmelkron, Deutschland. Oorspronkelijk 1662-1663
Deutsch, English
DeutschBaille-Maille-Allee zu Himmelkron
Die Baille-Maille-Lindenallee ist eine von Lindenbäumen gesäumte Allee in der oberfränkischen Gemeinde Himmelkron im Landkreis Kulmbach.
Die erste Lindenallee wurde 1662 bis 1663 in der Regierungszeit von Markgraf Christian Ernst (Brandenburg-Bayreuth) angelegt. Man spielte dort Paille-Maille, ein Kolben- oder Laufspiel. Ähnliche Alleen gab es in jener Zeit bei vielen Schlössern. Die Allee in Himmelkron war zu ihrer Zeit berühmt und wurde als die längste und schönste Europas bezeichnet. Markgräfin Wilhelmine erwähnte sie in ihren Memoiren. 1792 wurde sie gegen den Widerstand der Bevölkerung von preußischen Soldaten abgeholzt, um den Staatshaushalt zu sanieren.
Am 17. Oktober 1986 wurden wieder 160 Bäume angepflanzt. Am 28. April 1992 pflanzte Regierungspräsident Dr. Erich Haniel die letzte Linde zum Gedenken an die Abholzung vor 200 Jahren.
EnglishIn 1662 a lime tree alley was built. It is said that the 'baille-maille Bahn' of Himmelkron (Bavaria, Germany) was the longest and most beautiful mail alley of Germany. Against the will of the people all the 800 trees were cut in 1792 by soldiers. In 1992 new lime trees were planted again.
Source: Do Smit, Geert & Sara Nijs. Photo by Thomas Kees, 2008 Wikipedia Commons
Weblinks• http://de.academic.ru/dic.nsf/...• http://www.die-lindenallee.de/• http://www.planet-franken-onli...
Literature• Games for Kings & Commoners, Part Two, p. 44 by Geert & Sara Nijs. 2014. ISBN 978-2-9540069-2-5 ([email protected])
Lees volledige artikel
Maliebaan Schleissheim, Deutschland. Um 1722
'Vor dem Neuen Schloss entstand ein vertieftes Parterre mit ausgedehnten Zierbeeten, Skulpturen und einer prächtigen Kaskade. Die Mittelachse als absolutes Ordnungsprinzip des Gartens diente zunächst als Bahn für das am Hof beliebte Maillespiel, bevor sie Ende des 18. Jahrhunderts als Kanal angelegt wurde.' Um 1722
Blad 31 aus 'Prospect dess Churfürstliche Residenz Schlosses Schleissheim, samt denen Vorhofen von Nidergang anzusehen.
Bron: Saar Nijs
Lees volledige artikel
Maliebaan Utrecht. 1832
De Maliebaan in Utrecht volgens het oudste kadastrale minuutplan. 1832
Cartografie: Ton Markus, Faculteit Geowetenschappen Universiteit Utrecht
Literatuur
• Volkmar Eidloth & Hans Renes, Mailbahnen als städtebauliche und landschaftsplanerische Innovation im 17. Jahrhundert. 2018
• Volkmar Eidloth & Hans Renes, De Maliebaan in internationaal perspectief. Een zeventiende-eeuwse stedenbouwkundige en landschappelijke innovatie. 2020

Bron: Sara Nijs, Do Smit

Lees volledige artikel
Maliebanen, datering
Datering van maliebanen in West-Europa.
Literatuur
• Volkmar Eidloth & Hans Renes, Mailbahnen als städtebauliche und landschaftsplanerische Innovation im 17. Jahrhundert. 2018
• Volkmar Eidloth & Hans Renes, De Maliebaan in internationaal perspectief. Een zeventiende-eeuwse stedenbouwkundige en landschappelijke innovatie. 2020
Cartografie: Ton Markus, Faculteit Geowetenschappen Universiteit Utrecht
Bron: Sara Nijs, Do Smit

Lees volledige artikel
Maliebanen, in stedelijke omgeving of in park aanleg
Maliebanen, in stedelijke omgeving of in park aanleg.
Literatuur
• Volkmar Eidloth & Hans Renes, Mailbahnen als städtebauliche und landschaftsplanerische Innovation im 17. Jahrhundert. 2018
• Volkmar Eidloth & Hans Renes, De Maliebaan in internationaal perspectief. Een zeventiende-eeuwse stedenbouwkundige en landschappelijke innovatie. 2020
Cartografie: Ton Markus, Faculteit Geowetenschappen Universiteit Utrecht
Bron: Sara Nijs, Do Smit

Lees volledige artikel
Palmmalie (Malie), ordonnantie Den Haag
Ordonnantie Palmmalie Baan Den Haag
Deze ordonnantie is ongedateerd, maar hoogstwaarschijnlijk ouder dan de ordonnanties van Leiden en Utrecht. De Maliebaan in Den Haag is in 1609 aangelegd.
TranscriptieMen doet weten een iegelijcken van watstaet ofte qualiteijt sij soude moegen sijn.Dat alle persoenen hen wel extrect in 't speelenin dese maliebaen, aen huijrder ofte sijnentoesiender, telcken reijse eer sij in het spellkoemen sullen moeten betaelen drie schel-lingen tot twee grooten 't stuck, ende uijt het spellofte baen gescheijden sijnde ende van nieusweder innekoomende, sall opnieus betaelen.Weder als vooren. Alles op te verbeurtevan drie pont van al grooten tot behoevevan den huijrder. Van gelijcke die een maliewil verhuijren, telckens sal moeten betaelenboven 't gunt voorschreven is, drie schellingenmunt als vooren, ende soo ijemant onwillichwaere de gerechticheijt te betaelen,sal daer vooren geexecuteert sijn met aff-nemen van 't opperste kleet, off andersinsals vooren. Verder dat niemant sijn eijgengereetschap, 't sij van maeilies oftebollen sal moegen verhuijren aeneenighe persoonen die in de voorschreven malie-baen sullen speelen directelijck ofteindirectelijck onder wat pretext het selveoock soude moegen wesen in geendermaniere, dan alleen met consentvan den maliemeester.
Dit is de ordonnantie van s'Gravenhaege
In een vrije vertaling in hedendaags Nederlands luidt de tekst:
Bekendmaking van de voorwaarden waaraan iedereen moet voldoen.
Alle personen die op deze maliebaan willen spelen moeten elke keer voordat zij beginnen aan de pachter of zijn toezichthouder drie schellingen betalen.
Als zij opgehouden zijn met het spel of de baan verlaten hebben en opnieuw willen spelen moeten zij opnieuw betalen, zoals hiervoor aangegeven.
Op niet naleven staat een boete van drie pond, te betalen aan de pachter.
Degene die een malie wil huren zal telkensboven hetgeen hierboven vermeld staat, drie schellingen moeten betalen.
Indien iemand onwillig is het verschuldigde bedrag te betalen kan deze gedwongen worden tot voldoening door verbeurdverklaring van zijn mantel, tenzij alsnog betaald wordt.
Niemand mag zijn eigen gereedschap, hetzij malies of bollen, verhuren aan personen die in deze maliebaan spelen, direct noch indirect, onder geen enkele voorwaarde tenzij met toestemming van de maliemeester.
Dit is de ordonnantie van 's-Gravenhage.
Regionaal Archief Leiden, Secretarie-archief 1575 - 1851, (voornmalig) inv/nr. 1048
Bron: Geert & Saar Nijs (www.ancientgolf.dse.nl/). De transcriptie is van Paul van de Wiel.
Lees volledige artikel
Palmmalie (Malie), ordonnantie Leiden, 1637
Ordonnantie Palmmalie Baan Leiden uit 1637
Ongedateerde ordonnantie. Palmmalie is de Nederlandse verbastering voor 'pallemaille'. Het spel werd als deftig gezien en het bezit van een maliebaan gaf een zekere status. Op de vaste baan moest, net als bij het colfspel, de bal in zo weinig mogelijk slagen naar een doel worden geslagen, meestal een paal aan beide uiteinden van de baan. Daarbij diende in het midden van de baan ook nog een poort, de zogenoemde 'passe' te worden genomen. Het spel vergde de nodige fysieke kracht van de spelers. Een van de verschillen tussen het maliespel en colf was dat de bal bij het maliespel niet vanaf een tuitje, maar 'op den gelijcke gront' werd afgeslagen en ook laag moest blijven. Een boete voor 'deselve op hoopies te setten' kon drie schellingen bedragen. Met andere woorden: het was verboden op een maliebaan te colven, wat dus kennelijk wel gebeurde.
De tekst luidt:
ORDONNANTIE OP HET SPEELEN IN DE PALMMALIE BAAN
Art. 1In den eersten sal niemant in de voorschreve baen mogen speelen, sonder consent ende kennisse van den Maliemeester, op poene van bij ijder contraventeur te verbeuren telcken reijs dertigh stuijvers.
Art. 2En sal ijder persoon die in dese baan wil speelen, den Maliemeester alvorens te betalen drie stuijvers, en voor de huijr van de Malie, soo hij eene begeert, gelijcke drie stuijvers, en dat oock soo menigmaal als hij daar uitgescheijden sijnde, weder sal willen speelen.
Art, 3Item sullen de speelders, teneijnde een ijder, in, ofte omtrent de baan sijnde, gewaarschouwt mag weesen, gehouden sijn overluijt te roepen, Garde, ofte diergelijcke, anders sal de nalatige ijmant komende te quetsen, ofte beseeren, gehouden sijn in de costen vant meesterloon, smerte, en versuijm te betalen.
Art. 4Een ijder speelder sal sijne bal op de gelijcke gront laten leggen, sonder deselve op hoopies te setten, op de verbeurte van drie stuijvers telcken reijs, en sal de bal, uijt de baan geslagen sijnde voor een slagh met de hand daar weder in moeten schieten, regt over de plaatse, daar die buijten deselve gelegen hadde, op de verbeurte van gelijcke drie stuijvers.
Art. 5Ook sal niemant, tsy out of jongh, als in de baan gespeelt wort, in deselve mogen gaan wandelen, blijve staan, op de plancken sitten, nog daar door lopen, dan alleen deselve overdwars passeren, op de verbeurte van twaalff stuijvers.
Art. 6Item sal niemant in de voorschreve baan moge komen met een degen, om te speelen, op een boete van ses stuijvers.
Art. 7Item sal niemant in de gemelte baan mogen de kloot schieten, kolven, ofte ergens mede speelen, dan alleen met de bal, ende de Malie, op de verbeurte van het gene daarmede gespeelt wort, en telckens twaalff stuijvers daarenboven.
Art. 8Trepliceeren alle de voorschreve boeten, ten behoeve van den Maliemeester, die de executie derselve bij desen mede geauthoriseert wert.
Art. 9Indien ijmant den Maliemeester met exerceren van sijn ampt misseijt, ofte misdoet, sal verbeuren drie gulden.
Art. 10Soo wie de baan, of de plancken, om deselve sijnde, komt te schenden, ofte te breecken, sal gemuleteert, ofte gestraft werden naar gelegentheijt.
Aldus gearresteert ter vergaderinge van Curateuren en Burgemeesteren.In kennisse van mij,Johan van den Bergh
Deze tekst moet worden gedateerd op 3 juni 1637 (notitie Steven J.H. van Hengel).
Bron: Stichting Nederlands Golf Archief 'Early Golf', Cees van Woerden.
Literatuur• Games for Kings & Commoners, Part Two, p.108. 2014. ISBN 978-2-9540069-2-5 ([email protected])
Lees volledige artikel
Palmmalie (Malie), ordonnantie Utrecht, 1637
Ordonnantie Palmmalie Baan Utrecht, 1637
Transcriptie
Copije
Ordonnantie op 't spelen in de palemaillebaen der stadt Utrecht
IIn den eersten sal niemant in de voorschreven baen moegen speelen sonder consent ende kennisse van demaillemeester, op pene van bij ijder contraventeur teverbeuren telcken XXX stuijvers.
IIEnde sal ijder persoon, die in desen baen wil speelen, denmaillemeester alfvoorens betaelen drie stuijvers, endede huer van de maille sijnde hij eene begeert, gelijck drie stuijvers ende oock van ijdere boll gelijcke drie stuijvers, ende dat soo menig mael als, hij daer uijtgescheijden sijnde, weder sal willen speelen.
IIIItem sullen de speelders, ten eijnden eenijder in ofte omtrent den baen sijnde gewaarschout mach weesen gehouden sijn overluijt te roepen, Garde, ofte diergelijcke, anders sal de nalatighe ijmandt komende te quetsen ofte beseeren, gehouden sijn de costen van 't meesterloon smerte en versuijm te betaelen boven arbitrale correctie.
IIIIEen ijder speelder sal sijn boll op gelijcke gront laeten leggen, sonder deselffde op hoopkens te setten, op de verbeurte van drie stuijvers, telcken reijs, en sal de boll, uijt de baen geslagen sijnde, voor een slagh, met de hant daer weeder inne moeten schieten, reght over de plaetse daer die bij deselve gelegen hadde, op verbeurte van gelijcke drie stuijvers.
VOock sal niemandt, 't zij oudt ofte jongh, als in de baengespeeld wort, in deselve moegen gaen wandelen, blijvenstaen, op de plancken sitten, nogh daer door loopen, danalleen deselve overdwars passeren, op de verbeurte van XII stuijvers.
VIItem sal niemant, in de voorschreven baen moegen de cloot schieten kolven ofte anders ergens mede moegen speelen, dan alleen met boll ende maille, op de verbeurtevan 't geene daer meede gespeelt werdt, ende telckens twaelff stuijvers daerenboven.
VIIEnde appliceren alle de voorschreven boeten tot behoefte van den maillemeester, die tot de executie derselven mede geauthoriseert werdt.
VIIIEnde indien ijemant de maillemeester in 't excerceren van sijn ampt misseijt offte misdoet, sal verbeuren drie gulden, t'appliceren de eene helfte ten behoeve van den officier, ende d'ander helfte voor den maillemeester, boven arbitrale correctie.
IXSoo wie de baen ofte plaeten die op de koockers leggen,offte plancken van deselfs sijnde, compt te schenden offte breecken, offte een gedeelte van de quartiering, sal verbeuren de boeten van twaelff stuijvers
XEnde sullen de ouders voor haer kinders dese ordonnantie contravenieren ende gehouden wesen te verantwoorden.
Lager stont:Aldus provisionelijck goet gevonden ende gearresteertbij mijn heeren burgemeesteren ende regeerders derstadt Utregt, den XVIe October 1637.
Ende nogh lager stont: ende wasonderteijckent aldus.
Mij secretaris present
J. van Nijpoort
Vrij vertaald in hedendaags Nederlands staat hier:
Kopie
Verordening op het spelen in de maliebaan van de stad Utrecht
1. Niemand mag in de baan spelen zonder toestemming en medeweten van de maliemeester. Overtreding wordt bestraft met een boete van 30 stuivers voor elke overtreder.
2. Ieder die in deze baan wil spelen moet tevoren de maliemeester drie stuivers betalen. De huur van een malie bedraagt eveneens drie stuivers evenals de huur van een bal. Deze bedragen zijn verschuldigd elke keer dat het spel gespeeld wordt.
3. De spelers moeten luid Garde of iets soortgelijks roepen teneinde iedereen in of nabij de baan te waarschuwen. Indien bij nalatigheid iemand geraakt wordt moet de speler de gederfde inkomsten en andere kosten van het slachtoffer vergoeden. Deze boete wordt verhoogd met een bedrag dat door de rechter wordt vastgesteld.
4. Elke speler moet zijn bal vanaf de grond spelen, zonder deze op een hoopje te plaatsen. Overtreding wordt bestraft met een boete van drie stuivers voor elke slag. Als de bal buiten de baan is geslagen moet deze, met bijtelling van een slag, met de hand weer binnen de baan gegooid worden over de plaats heen waar de bal voor het laatst geslagen is. Overtreding wordt eveneens bestraft met een boete van drie stuivers.
5. Als in de baan gespeeld wordt mag niemand, oud noch jong, in de baan wandelen, blijven staan of zitten. Alleen dwars oversteken is toegestaan. Overtreding wordt bestraft met een boete van twaalf stuivers.
6. Het is verboden in de baan te klootschieten, te kolven of een ander spel te spelen, behalve dat met de malie en de bal. Overtreding wordt bestraft met verbeurdverklaring van hetgeen waarmee gespeeld is, vermeerderd met een boete van twaalf stuivers.
7. Voornoemde boetes komen ten goede aan de maliemeester. Deze is mede geautoriseerd de boetes te innen.
8. Degene die de maliemeester in het uitoefenen van zijn ambt beledigt of zich ten opzichte van hem misdraagt wordt bestraft met een boete van drie gulden, die voor de helft ten goede komt aan de schout en voor de andere helft aan de maliemeester. Deze boete wordt verhoogd met een bedrag dat door de rechter wordt vastgesteld.
9. Beschadigingen aan de baan en toebehoren worden bestraft met een boete van twaalf stuivers.
10. Ouders zijn er verantwoordelijk voor dat hun kinderen deze verordening naleven.
(Daaronder stond op het origineel)
Aldus provisioneel goedgekeurd en vastgesteld door de heren borgemeesters en bestuurders van de stad Utrecht op 16 oktober 1637.
(En daaronder stond op het origineel)
Was getekend,J. van Nijpoort,secretaris van de stad Utrecht
Bron: Geert & Saar Nijs (www.ancientgolf.dse.nl/). De transcriptie is verzorgd door Paul van de Wiel
Lees volledige artikel
Paulus Bril, Landschap met colvers en maliespelers

Landschap met colvers en maliespelers van Paulus Bril (Antwerpen ca. 1554 - 1626 Rome) uit 1624.
Dit schilderij is een van de weinige zomerlandschappen met colvers. Bovendien valt op dat hier twee stok-met-bal-spelen zijn afgebeeld: colven en malie ('Mail à la Chicane'), althans wat de attributen betreft. Het is evenwel ook denkbaar dat men gewoon speelde met de stok die men voorhanden had. Met name bij malie is bekend dat men nog al eens een colfstok -of zelfs kolfkliek- gebruikte op de maliebaan, tot groot verdriet van de exploitant.
De spelers op de voorgrond lijken nog maar pas te zijn begonnen, terwijl de speler bij de muur zich klaarmaakt om een nauwkeurige slag te plaatsen. In het midden proberen twee anderen om hun bal uit een holle weg te krijgen. Rechts draait een ambachtsman een nieuwe bal. Andere ballen hangen voor zijn 'winkel' met colfstokken en malies.
Olieverf op doek, 67,6 x 88,3 cm
The Minneapolis Institute of Arts, The William Hood Dunwoody Fund
Literatuur
• Golf, the true story by Michael Flannery
• Serendipity on Early Golf van Robin Bargmann, pagina 22. 2010. ISBN 978-90-816364-1-4
• Games for Kings & Commoners, Part Two, p. 82. 2014. ISBN 978/2/9540069-2-5 ([email protected])
Lees volledige artikel
Volkmar Eidloth en Hans Renes, De Maliebaan in internationaal perspectief - 2020
Een zeventiende-eeuwse stedenbouwkundige en landschappelijke innovatie.
Gepubliceerd in: Oud-Utrecht, Jaarboek 2020, p. 10-33
Lees volledige artikel
Abraham Bosse, Maliespeler
Frans edelman met maliehamer, gekleed volgens de mode uit die tijd. Jardin de la Noblesse Françoise...Paris 1629 (serietitel)
Frans edelman, schuin op de rug gezien, de rechterhand leunend op een lange houten hamer zoals gebruikt bij het maliespel, een degen langs de linkerzijde. Hij draagt een wambuis op een kuitbroek en laarzen met brede omslagen en sporen. Zijn cape wordt over de linkerschouder gedragen, 'à la Balagny'. Hoed met twee pluimen. Op de achtergrond wordt op een maliebaan het maliespel gespeeld. Ets op papier (kostuumprent).141 x 95 mm. Signatuur rechtsonder (gegraveerd). Nummer rechtsonder (gegraveerd)
Prentmaker Abraham Bosse (Tours ca. 1604 - 1676 Parijs) naar een ontwerp van Jean de Saint-Igny (Rouen 1595/1600 - 1649 Parijs) en uitgegeven door François Langlois Rijksmuseum (RP-P-OB-42.109), verworven in 1816 Literatuur • Catalogue de l'oeuvre de Abraham Bosse, Georges Duplessis, cat.nr. 1305 Bron: Do Smit
Lees volledige artikel
Adriaen van de Venne, Maliespel. Ca. 1620-1626
Adriaen van de Venne, ca. 1620-1626. Maliespel, gespeeld door Frederick van Bohemen, de Winterkoning, met rechts 'onze' Frederik Hendrik van Oranje op de Maliebaan te Den Haag. Frederik van Bohemen bereidt zich voor op de slag naar de lange maliepaal aan het einde van de baan. De baan was 1073 meter lang.
Tekening op papier. 96 x 151 mm
De tekening komt uit een album met 102 tekeningen. British Museum, Department of Prints and Drawnings. Inv.nr AN00106638_001_l Bron: http://www.britishmuseum.org/ Literatuur
• Golf, the true history by Michael Flannery
• Serendipity on Early Golf van Robin Bargmann, pagina's 19 en 98. 2010. ISBN 978-90-816364-1-4 • Games for Kings & Commoners, Part Two, p. 103. 2014. ISBN 978-2-9540069-2-5 ([email protected]) Download• Oorspronkelijke afbeelding met kleurschaal (zie bijlage; jpg, 967 KB)
Lees volledige artikel
Adriaen van de Venne, Tafelmalie. 1626
Watercolour drawing wirh bodycolour (Number 29) from an album by Adriaen Pietersz. van de Venne, 1626.
To the right, the host and ally of the exiled King of Bohemia, the Dutch stadholder, Frederik Hendrik, prepares to play the ball to the port, indicated by his wife, Amalia van Solms, centre, and the Queen at the end of the table.
Department of Prints and Drawings, British Museum, London, England
Literature
• Golf through the ages by Michael Flannery, page 39. January 2004
Lees volledige artikel
Aegidius Sadeler, Hyems. Malie op het ijs
Winter. Hyems (titel op boject) uit de serie De vier seizoenen. Eerste helft van de zeventiende eeuw. Prentmaker: te Praag Aegidius Sadeler (1570 - 1629), naar een ontwerp van Pieter Stevens I (vermeld op object; actief van 1550 - 1570) of Pieter Stevens II (vermeld op object; Mechelen, ca. 1567 – after 1626, Prague) en uitgegeven door in Venetië Marcus Sadeler (vermeld op object). Verlener van privilege: Keizerlijk hof (vermeld op object).
Winterlandschap met rechts een bevroren rivier waarop wordt geschaatst en 'gekolfd' met maliestokken (...!). In de verte een brug en op de rechteroever een dorp. Links op de voorgrond wordt hout gekapt, gezaagd en gesprokkeld.
Gravure op papier. 232 x 324 mm. Verso linksonder, gestempeld: Lugt 240 (verzamelaarsmerk)
Rijksmuseum, Amsterdam (RP-P-OB-7052; overdracht van beheer 1816)
Bron: Do Smit
Lees volledige artikel
Anoniem Maliespeler, Deutschland
Anoniem en ongedateerd schilderij in Schloß Lustheim te Oberschleißheim in Beieren, Duitsland.
Bron: Geert & Sara Nijs, met dank aan Michael C. Lang, alias Carl Ludwig, Freiherr von Poelnitz
Literatuur
• Games for Kings & Commoners, Part Two, p. 45. 2014. ISBN 978-2-9540069-2-5 ([email protected])
Lees volledige artikel
Anoniem, Maliehuis en Maliebaan Utrecht, Nederland. Ca. 1770
Gezicht vanaf de Maliesingel te Utrecht ter hoogte van het Maliehuis naar het zuiden, met links een gedeelte van de Maliebaan, rechts een gedeelte van het bolwerk Lepelenburg met de Maliebrug en op de achtergrond het huis Bellevue.
Datering: vroegst 1750, laatst 1800
Fotoreproductie van een anoniem schilderij uit ca. 1770. 161 x 116 mm
Het Utrechts Archief (35547)
Bron: Do Smit
Lees volledige artikel
Anoniem, Maliespeler, Deutschland
Anoniem en ongedateerd schilderij in Schloß Lustheim te Oberschleißheim in Beieren, Duitsland.
Bron: Geert & Sara Nijs, met dank aan Michael C. Lang, alias Carl Ludwig, Freiherr von Poelnitz
Literatuur
• Games for Kings & Commoners, Part Two, p. 41. 2014. ISBN 978-2-9540069-2-5 ([email protected])
• Games for Kings & Commoners, Part Three, p. 216. 2015. ISBN 978-2-9540069-3-2 ([email protected])
Lees volledige artikel
Antoine Trouvain, Tafelmalie
English, Nederlands
English
Louis XIV liked jeu de mail very much. On the occasion of the birth of the heir to the throne, the 5th and 6th June 1662, he gave a demonstration of his address skills for 15,000 spectators. When in 1685, he got his first attacks of gout, he had to stop playing the game and he switched over to a kind of indoor mail or table billiards.
Engraving by Antoine Trouvain, 1694. Bibliothèque nationale de France, Paris.
Nederlands
Gravure uit ca. 1694 van Antoine Trouvain (1656-1708).
Te zien is hoe Lodewijk XIV tafelmalie speelt met Philippe I, hertog van Orleans, graaf van Toulouse.
Van Lodewijk XIV is bekend dat hij niet dol was op kaarten, maar liever croquet en 'biljart' speelde. Overigens was -volgens dagboekgegevens- een eeuw later ook Lodewijk XVI aan het biljarten toen de revolutie uitbrak en de avond voor hun executie samen met Marie Antoinette.
Tussen 1694 en 1698 maakte Antoine Trouvain (1656-1708) zes gravures van de appartementen van Lodewijk XIV met verschillende vermakelijkheden bij ontvangsten.
De gravure met het op kolf lijkende tafelspel, die ook wel als poster wordt aangeboden, is er daar een van. Het is waarschijnlijk de voorloper van het zogenaamde "golfbiljart".
Lodewijk XIV speelt hier met Philippe I, hertog van Orleans, graaf van Toulouse.
De gekromde stokken werden Billards (kolven) genoemd. De slof was van been of ivoor.
De functie van het goed zichtbare "stuk" rechts op tafel is onduidelijk. Mogelijk heeft die paal zich later ontwikkeld tot de hindernissen (doppen) bij het hedendaagse golfbiljart. Naar verluidt had de speeltafel destijds gaten (belouses) net als het hedendaagse golfbiljart, met een metalen beugel ervoor (passe) om te passeren. Die gaten zijn hier niet te zien. Wel is er op deze afbeelding aan de linkerkant een beugel te zien. Het maliespel kende halverwege de baan ook zo'n passe en dit afgebeelde tafelspel lijkt dus nog het meest op een halve miniatuur maliebaan. Over de spelregels bestaat geen duidelijkheid, maar het is goed denkbaar dat de bal door de passe via de band (rabat) terug naar het stuk moest worden gespeeld.
In de 18e eeuw werden tafels en ballen groter. Toen verdween ook de slof en werd de stok letterlijk op het stoten toegespitst. De spelregels veranderden totaal. De ontwikkeling van het biljart ging verschillende kanten op. Op het vaste land met 3 ballen (carambole) tot Biljart, in Engeland met 22 ballen tot Snooker en in de VS met 16 ballen tot Poolbiljart.
Het tegenwoordige golfbiljart meet 1800 x 900 mm en heeft aan de kopse kanten van de tafel in het midden een gat met aan weerszijde een rubber dop en in het midden van de tafel 8 rubberen doppen of tappen in een kruisvorm. Elke ploeg of speler heeft 5 rode of witte ballen. Het spel is niet erg bekend en heeft duidelijk meer met biljart dan met golf of kolf van doen. Zowel in Nederland als in België wordt toch volop golfbiljart gespeeld. Er is een Nederlandse Golfbiljart Bond met zes districten. De Belgische bond is ouder en telt 276 clubs met 6300 leden. Men speelt competitie met ploegen van vijf spelers en individuele kampioenschappen.
C.A M. van Woerden.
Bronnen: o.a. Golfbiljart Verbond Machelen-Diegem (opgericht 1964 in De Rode Duiver)
Lees volledige artikel
Beschrijving van het maliespel, France. 1822
Titelblad uit Le noble Jeu de Mail de la Ville de Montpellier door M. Sudre uit 1822. De inwoners van Montpellier geloven dat het maliespel in de eigen woonplaats is bedacht; het maliespel is aldaar tot 1938 gespeeld.
De afbeelding op het titelblad toont een wedstrijd 'Tir'. Van oudsher werd een fles 'demi john' op 4,8m hoogte bevestigd op een paal. De spelers bevonden zich op 30 tot 40 meter afstand en probeerden de fles met één slag te breken.
Bron: Sotheby's
Literatuur
 Golf through the ages by Michael Flannery, page 161. January 2004
Lees volledige artikel
De wraak van de leeuwen tegen de apen op de Maliebaan te Utrecht, Nederland. 1713
De wraak van de leeuwen tegen de apen op de Maliebaan te Utrecht, 1713
Leewen Wraak tegen de Aapen aan de Malie-baan t' Utrecht / Vengence des Lions contre Les Singes pres le Mail d'Utrecht (titel op object)
Platen over de Vrede van Utrecht van 1713 / 't Lusthof van Momus (serietitel)
De wraak van de leeuwen tegen de apen op de Maliebaan te Utrecht, 1713. Gevecht tussen (Hollandse) leeuwen en (Franse) apen op de Maliebaan te Utrecht. Naar aanleiding van een twist in 1712 tussen enige Hollandse livreiknechten en de knechten van de heer Menage. Genummerd rechtsonder: 6. In de plaat opschriften en verzen in het Nederlands en Frans. Onderdeel van een groep van 28 nieuwe en oude platen aangepast ter illustratie van de Vrede van Utrecht in 1713. Onderdeel van het prentwerk uitgegeven onder de verzameltitel 't Lust-Hof van Momus met de gebundelde series van spotprenten tijdens de jaren 1701-1713 van de Spaanse Successieoorlog.
Tekst Nederlands
LEEWEN WRAAK tegen de AAPEN aan de Malie-baan t' UTRECHT.
1 Ontfang die bruij o Aap en leer der Leewen rotten
Niet uit te jouwen noch met vingren na te spotten
Hebt gij ons in het veld voor de eerstemaal verrast
Wijl Mars, die wakk're dog, niet mêe had opgepast
Wij laaten ons van jou nog van je baas onteeren
Proef der grimassen vrucht: dit is dan insulteeren
2 Helaas die schuldig zijn bewijs die de euveldaad
Vraag onse (3) Zwitser die er bij stond op straat
3 't Is al gelogen of de baas zou ons wel straffen
Hij Menageerd geen tucht: maar gij zult ons verschaffen
Vergelding eer 't verdrag van Vrede voortgaan zou
Dus hebben wij om zulke affronten tegen jou
Meer reden nademaal gij niet ontkend het kloppen
In 't bakhuis van onse aap: gij kund dit gat niet stoppen
4 Hoord eens naar mijn verhaal "Ik heb der Aapen Baas
Op zijn belofte vaak gemaand maar deze dwaas
Herriep zijn eerste woord van dat men al zijn simmen
Zou ondertasten om de onschuldige uit de slimme
Te schiften: maar de Baas wou zulk geraas quanswijs
Niet dulden in zijn huis en smoorde dus 't bewijs
5 't Is loopens tijd men moet de zaak den Rechter (6) klaagen
Maar 't staat te duchten dat die klagt geen vrucht zoui draagen
't Is ook niet buiten rêen: want als de Zwitser zou
Getuigen (zo de Baas beloofde) die 't gejou
Zelf bijstond, zou men 't Leewgespan nog meer begekken
En mits haar heer om twist te dempen gaat vertrekken
Wat blijft er ovrig voor der aapen Heer de Haan
Alschoon zijn pluimen trots op de aapse mutsen staan
Als bij een Vree verdrag geen niewe krijg te stooven
Elk zal den eed'len Leew meer als den Aap gelooven
Vraag - Op wie zal de aapse Fabel passen
Antwoord - Op die ontijdig maakt grimassen
Onder de titel 'VENGENCE des LIONS contre Les SINGES pres le MAIL d'Utrecht' bevat het document ook een Franse vertaling (zie afbeelding in hoge resolutie).
Toegeschreven aan prentmaker en uitgever Abraham Allard (Amsterdam ca. 1676 - 1725 Amsterdam)
Ets op papier. Blad: 360 x 315 mm
Maakt deel uit van
• 't Lust-Hof van Momus, Beplant met de voornaamste Gewassen van Mars in Europa, Een opgepronkt met Staat-kundige Zinnebeelden Des Tegenwoordigen Oorlogs (RP-P-OB-83.133)
Riijksmuseum (RP-P-OB-83.133-106), in 1881 verworven
Bron: Do Smit
Lees volledige artikel
Inhoudsopgave van malieboekje, France. 1772
Plan Pour Le Tirage Du Globe.
The globe was suspended at a height of 15 feet, with the players standing at a considerable distance away. The mail variant was considered by the French to be he must perfect of all known recreations
Le Noble Jeu De Mail de la Ville de Montpellier by J. Sudre. Paris, France 1772
Source
http://www.apgf.fr/le-noble-je...
Literature
 Golf through the ages by Michael Flannery, page 174. January 2004
Lees volledige artikel