Wandtegels, groepen
Groep 1
In groep 1 zijn tegels bijeengebracht met grote dominante hoekmotieven (Wan-Li, kandelaber en grote ossenkop) en grote, krachtig getekende figuren.
De afgebeelde heren zijn statig en dragen een hoed met pluim of een hoge hoed. Zij dragen een pofbroek met een strik onder de knie en een kort jasje waarboven een molensteenkraag.
Op een enkele uitzondering na is de bal nauwelijks zichtbaar; de stok is, zoals op de contemporaine schilderijen, dominant.
De tegels met Wan-Li rand vertonen een heer met baret; het handvat van de stok, zoals we dat van de schilderijen kennen, is apart aangegeven. Er zijn varianten in de vorm van een spiegelbeeld en een baret met en zonder pluim. Wij hebben hier ongetwijfeld te doen met colfspelers, die niet spelen, maar wachten op hun beurt of poseren.
De figuren op de tegels met een grote ossenkop zijn fors getekend, maar zij zijn eenvoudiger gekleed. Ook hier zijn wachtenden afgebeeld. Bij de spiegelbeeldige uitvoeringen blijven de schaduwen dezelfde kant uitwijzen; deze werden dan ook zonder sjabloon aangebracht.
Opmerking:
Dr. J.A. Brongers, colf- en kolfhistoricus, heeft vastgesteld dat meer tegels met colf- en kolfafbeeldingen zijn vervaardigd dan met enig ander motief, inclusief roken en drinken.
Literatuur
• Kinderspelen op tegels, door Jan Pluis, p. 165-168. Van Gorcum, Assen, 1979
Groep 2
Het hoekmotief in groep 2 is voornamelijk de kleine ossenkop, hoewel ook kan worden vastgesteld dat het, in het algemeen vroege, fleur de lis-hoekmotief nog lang in gebruik bleef.
We zien in de figuren enkele varianten. De op hun beurt wachtenden; de figuren staan rechtop met nagenoeg verticale stok of zij leunen op de stok. De schachten van de stok zijn soms duidelijk voorzien van een kwastje en zij lijken daardoor sterk op de buitenstokken die op de schilderijen afgebeeld zijn. Er is soms een bal zichtbaar en een enkele keer ook een laag paaltje.
Er zijn ook tegels met een spelende man, gekleed in een lange jas met een breed gerande hoed. Soms is ook een 'full swing' zichtbaar wat slechts op de buitenvariant van het spel betrekking kan hebben. Ook ligt de bal een enkele keer op een tuitje, zoals op de prent van Jan Luyken.
De tegels in deze groep worden in de tweede helft van de 17e eeuw gedateerd, sommige nog wel iets later.
Groep 3
Het hoekmotief in groep 3 is voornamelijk de kleine ossenkop, hoewel ook kan worden vastgesteld dat het, in het algemeen vroege, fleur de lis-hoekmotief nog lang in gebruik bleef.
We zien in de figuren enkele varianten. De op hun beurt wachtenden; de figuren staan rechtop met nagenoeg verticale stok of zij leunen op de stok. De schachten van de stok zijn soms duidelijk voorzien van een kwastje en zij lijken daardoor sterk op de buitenstokken die op de schilderijen afgebeeld zijn. Er is soms een bal zichtbaar en een enkele keer ook een laag paaltje. Er zijn ook tegels met een spelende man, gekleed in een lange jas met een breed gerande hoed. Soms is ook een 'full swing' zichtbaar wat slechts op de buitenvariant van het spel betrekking kan hebben. Ook ligt de bal een enkele keer op een tuitje, zoals op de prent van Jan Luyken. De tegels in deze groep worden in de tweede helft van de 17e eeuw gedateerd, sommige nog wel iets later.
Groep 4
Het gemeenschappelijke kenmerk van deze groep wordt vooral gevormd door het voorkomen van twee figuren. De tegels hebben vrijwel altijd het spinnetje als hoekmotief.
Veelal is sprake van één spelende en één wachtende man; een situatie analoog, maar niet identiek, aan de prent van Jan Luyken.
Op een enkele tegel valt het pluimpje aan de schacht te herkennen of wordt een 'full swing' afgebeeld, hetgeen een buitenvariant suggereert. Duidelijke buitenvarianten zijn herkenbaar als tevens een prikslee of schaatsers zichtbaar zijn.
De datering van deze groep valt in de 18e en 19e eeuw.
Bron:
Een iconografische studie van Nederlandse wandtegels met colf-, kolf- en golfspelers van J.A. Brongers in de tentoonstellingscatalogus Colf-Kolf-Golf, van middeleeuws volksspel tot moderne sport uit 1982.Pag. 53 e.v.