Robert de Boron, Merlin ...enfanz qui jouoient à la çoule... 1180-1200

Het boek Merlijn van Jacob van Maerlant past in een lange traditie van verhalen over de herkomst van koning Arthur en de zoektocht naar de Graal (= schotel waarin het bloed van Jezus zou zijn opgevangen). Jacob van Maerlant baseerde zijn verhaal op een soortgelijk verhaal van Robert de Boron, die op zijn beurt inspiratie vond bij Geoffrey of Monmouth, die op zijn beurt traditionele Welshe verhalen vertaalde in het Latijn. Die Welshe verhalen (= verhalen uit Wales) zijn in het Welsh opgeschreven door Nennius, die op zijn beurt hiervoor terugviel op verhalen uit de vijfde eeuw na Christus, die helaas verloren zijn geraakt.

Ergens tussen 1180 en 1200 schreef Robert de Boron, over wiens leven overigens weinig bekend is, het verhaal 'Livre de Merlin' in een berijmde versie, waarvan het begin bewaard is gebleven. Maar er zijn ook enkele overgeschreven en onberijmde versies overgeleverd en een daarvan diende als voorbeeld voor het latere manuscript van het boek Merlijn van Jacob van Maerlant uit 1261.

Het is dus verleidelijk om te onderzoeken of Robert de Boron aan het einde van de twaalfde eeuw ook schrijft over een 'stok-met-bal-spel'. En dat blijkt inderdaad het geval:

Einsis chevauchierent tuit .|||. tant qu'il avint un jor qu'il passerent .|. grant champ a l'entree d'une ville et en cel champ avoit grant plenté d'enfanz qui jouolent à la çoule. Et Merlins qui toutes les choses savoit vit cels qui le requeroient, se si traist pres de l'un des plus riches de la ville, por ce que il savoit bien que cil le messameroit: si hauce la croce, si fiert l 'enfant en la jambe, et cil commence a plorer et Merlin a messaamer et a reprocher qu'il est nez sanz pere. ...

(Uit: Merlin de Robert de Boron, publié par Alexandre Micha, 1979. Met dank aan Ludo Jongen, universitair docent Middelnederlandse letterkunde te Leiden.)

In hedendaags Frans luidt deze passage als volgt:

À la recherche de l'enfant sans père Vertigier envoya ainsi les messagers à la recherche de l'enfant. Ils parurent deux par deux, ils parcoururent maintes régions, maints pays. Deux groupes se rejoignirent et décidèrent de faire un peu de chemin ensemble. À cheval tous les quatre, ils travesèrent un vaste champ aux portes d'une ville où de nombreux enfants jouaient à la choule. Merlin, à qui rien n'échappait, remarqua ceux qui le cherchaient: il s'approcha d'un des enfants les plus riches de la ville, sachant qu'il serait l'object de son antipathie. Il haussa le bâton et en donna un coup à la jambe de l'enfant qui se mit à pleurer, à injurier Merlin en lui reprochant de n'avoir pas de père.

Uit de bovenstaande oorspronkelijke Franse tekst van Robert de Boron, waarop Jacob van Maerlant zijn Nederlandse vertaling baseert, kan derhalve worden afgeleid dat 'balspelen' en 'çouler' synoniem zijn, evenals 'kolf' en 'croce'. Hieruit kan verder geconcludeerd worden dat 'het spelen met den kolve' en 'souler à la crosse' beide hetzelfde spel zijn, zij het in verschillende talen. Bijzonder is dat in een Nederlandstalige ordonnantie van de stad Brussel uit 1360 (de oudst bekende tekst waarin het (bal)spelen met een colf in de straten van de stad wordt verboden) wordt gesproken van 'tsollen metter kolve'. Etymologisch staat vast dat het modern Nederlandse woord 'sollen' afgeleid is van het Franse woord 'souler' ('chouler' of 'çouler'). Dit geeft verder steun aan de conclusie dat het colfspel en het jeu de crosse één en hetzelfde spel waren.

Jeu de crosse wordt vandaag nog gespeeld in de streek van zuidelijk België en noordelijk Frankrijk ten zuiden van Brussel (Henegouwen). Uit de huidige spelregels -twee teams spelend met één bal- kan afgeleid worden dat het spel voorheen ook een variant kende lijkend op het huidige hockey (danwel hurling of shinty).

Het zou interessant zijn om de oorspronkelijke tekst van het verhaal van Merlijn geschreven door Geoffrey of Monmouth in het Latijn ('Historia Regum Brittanniae'; oorspronkelijk het verhaal 'Brut y Bryttaniait' in het Welsh) en de synoniemen voor balspelen (souler) en colf (crosse) vast te stellen in de Latijnse taal. Dit geldt evenzeer voor de tekst van Nennius in het Welsh, indien deze teksten nog bestaan.

Dat in Engeland en Wales een spel gespeeld werd gelijkend op colf (crosse) is niet geheel ondenkbaar omdat met de verovering van Engeland (en gebieden van het huidige Wales, Ierland en Schotland) door Willem de Veroveraar (Hastings, 1066) grote contingenten Vlamingen zij aan zij met de Normandiërs hebben meegevochten en talrijke grote landgoederen aan de Vlamingen zijn toegewezen. Met de Norman Conquest zijn ook grote cultuur invloeden uit Vlaanderen meegevoerd en geïmplanteerd. Het is waarschijnlijk dat ook het vroege colfspel in deze fase Brittannië heeft bereikt.

Het is niet onwaarschijnlijk dat de vroege Keltische bewoners reeds stok-en-bal-spelen kenden en dat deze assimileerden met het later door de Vlamingen meegevoerde colfspel. Eigenschap van het vroege colfspel is dat dit door individuele personen werd gespeeld, met een eigen bal vanuit stilstand geslagen naar een bepaald doel, met het oogmerk dit in zo weinig mogelijk slagen te bereiken. Waarschijnlijk is dat hurling en shinty afstammen van vroege Keltische stok-en-bal-spelen. Eigenschap van deze spelvormen is dat met twee teams van verscheidene spelers het bezit van één bal wordt bevochten, met het oogmerk deze in het doel van de tegenpartij te slaan.

Literatuur en studies

- Merlin, Roman en prose du XIIIe siècle, publié avec la mise en prose du poème de Robert de Boron par Gaston Paris et Jacob Ulrich. S.A.T.F., 2 tomes, Paris, 1886.

- Merlijn, de tovenaar of Het Boek van de Graal. Vertaling van het boek van Paris en Ulrich door Jan Versteeg. Prisma 2039, 1984.

- Merlin de Robert de Boron. Publié par Alexandre Micha. T.L.F. no 281, Genève, Droz 1979.

- Le Roman du Graal, Robert de Boron. Manuscrit de Modène. Texte établi et présenté par Bernard Cerquiglini. U.G.E., coll. 10/18, Paris 1981. (Deze uitgave bevat prozabewerkingen van Joseph, Merlin en Perceval.)

- Merlin le prophète ou le livre du Graal. Roman du XIIIe siècle mis en français moderne par Emmanuèle Baumgartner. Préface de Paul Zumthor. Postface d'Emmanuèle Baumgartner. Stock + Moyen Age, Parijs 1980. (Moderne, maar getrouwe weergave van de tekst van Paris en Ulrich uit 1886.)

- Merlin le prophète, Paul Zumthor. Un thème de littérature polémique de l'historiographie et des romans. Slatkine Reprints, Genève 1973. (Verreweg de belangrijkste studie over zowel de historische als de literaire achtergronden van de figuur Merlijn.)