Kolven buiten Nederland

Colf en Kolf buiten Nederland

Nederlanders namen in het verleden veel van hun eigen gewoonten mee bij vertrek naar het buitenland. Zo ook het colfspel en het kolfspel. Hieronder enkele plaatsen waar gecolfd is of waar kolfbanen waren. In de cursief weergegeven landen is het spel waarschijnlijk gespeeld, maar nog niet bewezen.

Europa

België, Brussel

Het oudst bekende verbod op het spelen van colf vinden we in een ordonnantie in Brussel uit 1360, waarin staat: “Wie met colven tsolt, es om twintich scellinge oft op hare overste cleet”. Hiermee is duidelijk dat diegene die colft, een boete zal moeten betalen of zijn jas verliezen.

Duitsland

Een aardige bijzonderheid is de belangstelling die Stadt Aurich uit Ostfriesland (Duitsland) in 1983 toonde voor het kolfspel. In dat jaar is bij de Kolfbond geïnformeerd naar de technische eisen die aan de bouw van een kolfbaan gesteld moeten worden. De bouw is vermoedelijk nooit gerealiseerd, maar toch...

Bron: archief Annette Klinkert

Engeland, Londen

• Johannes Vollenhove beschrijft in zijn dag- en reisboek (op blz. 36 en 37 ) in 1674 enkele tuinen in Engeland. St. James's Park was na de troonsbestijging van Charles II in 1660, voor diens rekening, van een Tudortuin herschapen in een tuin naar eigentijds Europees, Frans model. Vollenhove beschreef het park zeer globaal en onderscheidde drie gedeelten:

1. de rijen, voor een deel jonge bomen.

2. de centraal gesitueerde vijver met eenden en andere vogels.

3. het herten- en hindenkamp achteraan.

Het park was omgeven door prachtige huizen van vooraanstaanden en een druk begane kolfbaan.

• De Londense Pall Mall is genoemd naar het spel pallemaile, een Franse naam voor het Nederlandse maliespel, verwant aan ons colfspel.

Italië

Karel van Mander klaagt in zijn Schilderboeck dat veel Italiaanse schilders hun tijd vermorsen met ‘rincketten en colven’, in het bijzonder Caravaggio (1560-1610), die met het ‘Rapier op ’t Sijde van d’ een Kaetsbaan in d’ander loopt’. Hiermee doelt hij duidelijk op meer verderfelijks dat op die banen plaatsvindt dan alleen een partijtje tennis of colf.

Groenland, 5 november 1633

• Jacob Segersz van der Brugge, Journael, of dagh-register, gehouden by seven matroosen, in haer overwinteren op Spitsbergen in Maurits-bay, gelegen in Groenlandt: Den 5. dito, de windt N.O. met klare lucht; op dato bevonden wy noch 4. of 5. uren schemeringh van den dagh; wy maekten houte klicken, daer wy mede kolfden op de Bahy voor ons Tent, tot exercitie.

Rusland, Moskou en St. Petersburg

Geen gegevens bekend. Wel is in de toelichting op dit tijdvak 1450-1700 onder 'Colf & Kolf in de Nieuwe Tijd' een prent opgenomen met de titel 'Kolven door den beughel'. Deze prent zou haar osprong vinden in de omgeving van de Nederlandse ambassade te Moskou.

Rusland, Nova Zembla, 3 april 1597

Nasporingen hier hebben natuurlijk geen zin. Gerrit de Veer, Waerachtighe beschryvinghe van drie seylagien, ter werelt noyt soo vreemt ghehoort, p. 40r

Afrika

Zuid-Afrika, Kaapstad, vanaf ca. 1806

• Petrus Borchardius Borcherds beschrijft in zijn boek Bladen uit de memoires van Petrus Borchardus borcherds een kolfbaan (op pagina’s 159 en 194): 'In de Gouvernementstuin was een priëel van eikeboomen ongeveer honderd voet lang en dertig breed, bedekt met en beschaduwd door bladeren en takken, dat bekend stond als de 'kolfbaan'. Daar waren verscheidene zitplaatsen beschikbaar en de families, die er gebruik van maakten…' (Bron: http://www.archive.org/stream/bladenuitdememo00borcgoog#page/n207/mode/2up).

N.B.,

Ook in het boek 'Gardens of South Africa' van Dorothea Fairbridge wordt deze kolfbaan beschreven en wel op pagina 8.

• Hendrik Anthony Lodewijk Hamelberg schrijft (in zijn boek 'Die dagboek van H.A.L.Hamelberg 1855-1871' op pagina 52): 'In den zeer groten tuin, waarin beide gebouwen staan, is eene kolfbaan en eene kegelbaan. Vreemdelingen hebben tot den tuin en het sociëteitsgebouw toegang.

• Op 4 februari 2013 is de zogenoemde Machtenburgbeker geveild (tijdens de veiling door Strauss & Kie. Zie voor meer informatie het album Spelmateriaal in het tijdvak 1700-1885). Deze zilveren beker is in 1830 vervaardigd als kolftrofee.

• Onderzoek in de lijsten met nalatenschappen tussen 1730 en 1845 leverde verscheidene erfenissen op met kolfstokken en kolfballen in de boedel. Helaas is geen afbeelding bekend van de kolfbaan in de Gouvernementstuin (dr. Stewart Harris, Volksboukundige Vereniging van Suis Afrika, juni 2008).

Azië

Ceylon (Sri Lanka)

De VOC had van 1651 tot 1796 een handelspost in Colombo. Uit de archieven van deze post kan worden afgeleid dat vertegenwoordigers van de VOC op Ceylon colf speelden. Bron: Serendipity on Early Golf van Robin Bargmann, pagina 9. ISBN 978-90-816364-1-4

China, Macao (destijds Portugees), 17e eeuw

In het boek ‘Reisen van Nicolaus de Graaff gedaan naar alle gewesten des Werelds, tussen 1639 en 1678’, wordt beschreven dat men zich o.a. met colven vermaakte.

"Ingang in de stad Macao werd ons geweigerd, de kooplieden van Kanton komen bij ons langs. In de tussentijd vermaakten wij ons op de eilanden van Macao met jagen, vissen, kaatsen en colven" (1684?).

"Ondertussen was er geregeld dat wij met onze schepen naar Kanton mochten komen, maar dit werd door ons verworpen en wij bleven in de Baai van Maselgam leggen. Een van de volgende dagen voeren wij met drie sloepen naar het Papen- of Groen Eiland, alwaar zich een vermakelijke tuin en Jesuiten klooster, kegel- en klosbaan bevond, waar wij ons enkele uren hebben vermaakt."

Formosa (Taiwan)

Nog geen gegevens bekend

Indonesië, Batavia (thans Jakarta), vanaf 1766

• A. Breuning schrijft in zijn boek 'Het voormalige Batavia' (op pag. 110): De oprichting van het sociëteitsgebouw de Harmonie op de hoek van de Rijswijkstraat en Rijswijk, waarvoor stenen werden gebruikt van de slechte stadswallen. Reeds in 1766 repte Reinier de Klerk over de oprichting ener sociëteit, misschien dezelfde als de in 1803 vermeldde Harmonie, welke was gevestigd aan de oostzijde van de Buiten Nieuwpoortstraat met groot achtererf, waar een tuin en kolfbaan waren. Het gebouw uit 1810 is in 1985 gesloopt.

• Frederik de Haan schrijft in zijn gedenkboek 'Oud Batavia' uit 1922 'Hier en daar vond men eene kegel- of eene kolfbaan, de laatste voor ons nationale golfspel, dat een zeer kalm en ietwat zouteloos karakter droeg; men kon er zijne pijp bij rooken' (deel II, pagina 26) en '' Zelfs van ringsteken is een spoor te ontdekken en aan kolven is altijd gedaan, maar dat kon enkel in de herberg' deel II, pagina 228).

Japan, Dejima

Geen gegevens bekend. Op de plattegrond van Dejima is geen kolfbaan terug te vinden en het oppervlak is te gering om een lange baan-spel als colf te spelen, zodat het zeer onzeker is dat hier ooit gecolfd of gekolfd is.

Tasmanië, Nieuw Zeeland

Nog geen gegevens bekend

Noord-Amerika

Verenigde Staten, Albany, 1650

Nederlandse kolonisten hebben het spel meegenomen naar Fort Orange en het dorp Beverwijck, thans Albany, de hoofdstad van de staat New York.

Verenigde Staten, Albany, 12 december 1650

Vechtpartij na een partij Colf. Proces verbaal.

Verenigde Staten, Albany, 7 maart 1657

Claes Hendericksen, Meeuwes Hoogenboom en Gijsbert van Loenen aangeklaagd wegens Colven op biddag. Proces verbaal op deze website.

Verenigde Staten, Beverwyck, 10 december 1659

In de 17e eeuw groeide Beverwijck in Nieu-nederlant uit tot een levendige gemeenschap en in hun vrije tijd speelden de inwoners colf in de straten. De sport is daar, evenals zo vaak in Nederland, verboden. Ordonnantie op deze website.

Verenigde Staten, Charleston, voor 1788

In 'The Charleston City Gazette and Daily Advertisor' van 18 september 1788 wordt een kolfbaan te koop aangeboden: 'There is lately erected that pleasing and genteel amusement, the KOLF BAAN. Any person wishing to treat for the same at private sale, will please apply to Mr David Denoon , in Charleston, or to the subscribed on the spot. Henry Welsh'. De naam 'Denoon' is mogelijk van Nederlandse origine en afgeleid van De Nuun (vergl. Van Nunen). Bron: 'Serendipity of Early Golf' door Robin Bargmann, 148.

Zuid-Amerika

Suriname, Fort Groningen, vanaf 1754

• De post Groningen was een hoofdpost van het militair cordon. Mr. A. F. Lammens bezocht de post in 1818 en beschreef deze als volgt: '...Op de westelijken oever van de Saramaka agt a negen uren van zee, is de Fortres Groningen... De post Groningen, ligt op de boord van de rivier, is ten zuiden door een muur van zandsteen omringd, en voor het oog de fraaijste post in de Kolonie, het Komandantshuis en alle de gebouwen, waren in de besten staat. - zo zindelijk onderhouden, dat de hollandse netheid overal zichtbaar was. - twee verre gezigten. - een over het Etablissement Voorzorg, door het huis van den Kommandant en de poort van het fort. - een in het bosch, regt over het kommandantshuis, waren zeer fraaij. - men had bij een bron van het helderste water, twee badhuizen gemaakt, voor de officieren, en voor de bezetting. er was een Kolfbaan tot vermaak en tijdkorting voor het guarnizoen. De staat, waar alles zich in bevind, deed eer aan de Kommandant, ook zagen de Jagers er zeer welvarend uit en schenen zeer vergenoegd...'. De fortress Groningen is in 1790 aangelegd.

• Het militaire hospitaalcomplex in Paramaribo, ontworpen door Johan Hendrik Rothe in 1793, had grote tuinen en een kolfbaan. Nu ’s Lands Hospitaal geheten.

• In het boek 'Geschiedenis van Suriname' door J. Wolbers wordt geschreven over een ruzie in de kolfbaan van Paul Noortman. In een proces dat hierop volgde werd in 1754 iemand veroordeeld.

Nederlandse Antillen, Curaçao

In de krant Amigoei di Curaçao wordt op 5 maart 1932 verteld over een kolfbaan bij een tapperij op een terrein met de naam Altena. Zie de rubriek Historische kranten op de website van de Koninklijke Bibliotheek.

Bron: Dirk Spijker, Do Smit