Kolfidioom

Uit ‘Verhandeling over de oorsprong van het Kolven’ uit 1792:

Register der Spreekwoorden, die men gebruikt onder het Kolven, met de Fransche vertaling daar by gevoegt.

Aan, Touché. De bal is aan, of Hy is aan - la Bale à Touché, ou il à Touché.
Hy heeft het aan - Perdu, il à perdu.

Aftrek (op den) Spelen - Jouer la Bale au But, pour la renvoyer si loin possible, ou le Trait du Pilier.
Trekbal - Bale de Trait, ou chasse Bale.
Trekken - Tirer ou faire Repousser la Bale, par le Contrecoup du Pilier.

De Baan - Le Jeu. Kolfbaan - Jeu de Crosse. Dat is voor de Baan. Een teken dat men met de Bal geeft om te speelen - Le signal avec la Bale, qu’on veue jouer, c’est pour le Jeu.

Baas - Maitre. Een baas in ‘t Kolven - Un Maitre Crosseur ou Habile.

Bal - Bale. Sayette Bal - Bale de Laine.
Den Bal slaan - Pousser la Bale, Crosser.
Den Bal wel slaan - Pousser bien la Bale.
Een Bal wel Oordeelen - Bien juger la Bale.
Houd geen Ballen - n’arreté Point la Bale.
Geef myn Bal wederom - Renvoyé ma Bale.
Uw Bal is aan - Votre Bale à Touché ou vous avez Touché.

Beurt - Tour.
Myn beurt om te slaan, te speelen - c’est mon Tour ou c’est à moy à jouer.
’t Is uw beurt - c’est à vous à Jouer.
Wie zyn beurt is het - A qui est ce à jouer ?
Ieder zyn Beurt - Chacun son Tour.
By Beurten - Tou à Tour.

Boompje, Teken van een halve vles wyn aan, op de Ley - Arbrisseau, ou la Marque qu’on à Perdu demi Bouteille.

Booter, dat is om de Botter - Jouer au dernier point pour l’Ecot.

Boven of daar men begint uit te slaan - le haut ou le But ou l’on commence le jeu.
Den bal boven brengen - Renvoyer ou Pousser la Bale au haut du jeu.

Daar is niets op, dat is : Geen hoop om te winnen - Pas moyen ou Esperance de Gagner.

Dat is fyn - Voila qui est Adroit on Habile.

Dat zyn Handen, wort gezegt wanneer men een nette of mooije slag doet - cela font des Mains Habiles, ou Adroites

Einde, of ’t End van de Baan. Ook Beneden, doch word weinig gezegt - le Bout, le Bas ou la Fin du jeu.
Den Bal ten einde de Baan brengen - Renvoyer ou chasser la Bale au bout du jeu.

Foey ! Foey - Fy. Als men een digte misslag doet.

Fyn aan - Touché legèrement ou Rasibus.

Fyntjes Kolven - Crosser tres Adroitement.

Geerten, is Fors uitslaan om het Stuk met den eersten uitslag te raaken - Pousser la Bale avec force pour toucher le But d’un Bout à l’autre du premier coup, on dit aussi Guérte.

Gelag - Ecot.
In een Gelag spelen - jouer en Compagnie à quatre ou cinq, pour l’Ecot.

Gewonnen - Gagné.

Harde Party - Forte Partie.
Een Harde Party gewonnen - Gagné Forte Partie.

Katje Frik, word gezegt, wanneer men wind zonder dat den anderen een eenig Streepje uitdoet - Tout à Point.

Klap, dat is een Klap word gezegt wanneer men raakt - Un coup loin à pousser & qu’on touche Hardiment.
Een frisse Klap - Un coup Hardi.

Kolf - Crosse.
Kolven - Crosser.
Een kolver - Un Crosseur.
Een baas in het kolven - Un Crosseur, Un Maitre Crosseur.
Kolf aan ’t Stuk, Gy blyft staan - Touche avec la Crosse au Pulier c’est Perdu un Point.

Een Kruk - un Mazette.

Kwaatdoener, word gezegd, wanneer een Bal door een ander weg geslagen is van een goede plaats - Oh ! il faut qu’il fasse toujours du Mal.

Laatje dat leggen! - Atrabez vous cela ainsi.

Land - Terrain.
Daar is nog Land agter, word gezegt van een Bal die ver getrokken is, dat men hoop heeft of kans ziet om nog verder te trekken - Il y a encore du Terrain pour pousser la Bale outre l’autre.
Geen land agter - Point du Terrain.

Maaters - Camerades du jeu, ou Compagnons.

Mikken - Vifer-.

Mis - Manqué.
Hij is Mis - Il à Manqué, pas Touché.

De Nader, Die het laast slaan moet - Le Dernier a jouer.
Wanneer ‘er Franschen in een Baan zijn, dan zeggen zij le Nader.
Ik heb de Nadert - j’ai le Nader.

Opstuiten - Jetter la Bale au Bond.
Alon Opstuiters - Alon à ceux qui doivent jouer.

Op zyn Oude Luidjes, dat is : bedaard en zonder wind te maaken kolven - Jouer comme les Vielles Gens. Moderé.

Overkolven met zyn beyde, dat is: wie een Vles Wyn of niets zal betaalen - Jouer a deux au dernier jeu à qui payera Bouteille ou rien du tout.

Paal - Le Pilier, ou le But.

Party, of verloren - Partie ou Perdu.

Ploeg - Conjoints. Men zegt ook Plouque.

Raak - Touche.
Dat is Raak - cela est Touché comme il faut.

Raapje dat op? word gezegt, wanneer men een goede klap doet - Eh ! comme vous y allez, touchez vous ainsi.

Rabat - Costieres ou le Rabat du Jeu.

Rabatteeren is wederom kaatsing der Bal van het Rabat - Jouer la Bale contre les Costieres, Jouer au Rabat.

Staan, blyven staan, is : men Schryft op de Ley de Namen van die geenen die Kolven, en vier of vyf Streepjes ‘er by. Wanneer men dan een Streepje wind, word ‘er een uitgedaan, en die verliest blyft het Streepje staan, hier is het woord van oorsprongkelyk, nu dog tegenwoordig onthoud ieder maar zoo veelmaal als hy blyft staan, en word niet meer zoo netto geschreven als alleen wanneer men de party verliest - Rester Perdu un Point.
Gy blyf staan - Vous Restié.

Streepje, Point ou Marque.
Vier Streepjes uit om een Quartje - Jouera 4 Points pour un Quart de Bouteille.
Merk van een Quartie aan, of verloren op de Ley - Kaye ou Marque qu’on a Perdu Quart de Bouteille sur L’Ardoise.

Schot - Cloison.
Tegen ‘t Schot speelen - Jouer contre la Cloison.

Stuk - Pilier ou le But.
Kolf aan ‘t Stuk is kwyt - Touché avec la Crosse contre le Pilier, Perdu un Point.

Trekken, zie Aftrek.

Uit - Fini.
Vyf streepjes uit om een halve Vles - Jouer a cinq Points pour une demi Bouteille.

Uitwinder - Avantage.
Het is myn uitwinder - C’est mon coup d’Avantage de Gain.

Verloren - Perdu.

’t Was wel gezogt, word gezegt wanneer men een Bal fyn op zy van ’t Stuk moet raken, en dat dezelve even mis is - Bien Visé, mais pas Touché.

Wie heeft het Aan - Qui est ce qui a Perdu.

Winst - Gain, Avantage, Profit.
Dat is myn Winst, word gezegt wanneer men een Bal slaat die door een Uitwinder tot aan het Stuk bovengebragt is, en dus dat Streepje gewonnen - Cela est mon Gain ou Coup d’Avantage.

Daar wy dan nu zo kort ons mogelyk waar de oorsprong van het Kolven hebben nagespoord, en de oudheid van het zelve aangewezen, als mede u onderrigt hebben niet alleen om dit spel te leeren spelen, maar zelf zodanig dat het als een nuttige lichaamsoefening kan beschouwd worden, hebben wy ook aan gewezen de spreekwoorden welke men gemeenelyk onder het speelen gebruikt, met een vertaling daar van in de Fransche Taal, om wanneer men met Fransche Lieden speelden, ten minste zoude konnen weeten, wat zy eingentlyk met deze en geene woorden bedoelden.

Interessant:
Vergelijk de achttiende eeuwse uitdrukkingen met het kolfidioom in de twintigste eeuw.