Book of Hours, Vincent van Beauvais, Speculum doctrinale

Afbeelding uit de laat 13e eeuwse kopie van het 'Speculum doctrinale' van Vincent van Beauvais uit ca. 1250 in de Openbare bibliotheek van Brugge, België, ms. 251 (fol. 149 recto).

Het betreft een van de oudste 'stok-met-bal-spel'-afbeeldingen die bekend zijn. De spelers spelen een onbekend spel en dragen daarbij een jas die tot over de knieën reikt.

In bezit van abdijkerk Ter Doest bij Brugge, België; thans bewaard in de Stadsbibliotheek te Brugge (Ms 251)

Bijzonderheden 1

Tweede helft van de 13e eeuw, 339 perkamenten folio's met voor- en achteraan een papieren schutblad; 34,7 x 26 cm; schrijfspiegel 26,5 x 17,4 cm; 2 kolommen van 42 regels; samengesteld uit 28 katernen van 6 gevouwen bladen, gevolgd door 2 gevouwen bladen waarvan het laatste folio is weggesneden; littera textualis; koptitels in rood en blauw; rubrieken; rode en blauwe lombarden voorzien van penwerk in de andere kleur; gehistoriseerde initialen en randversieringen bij het begin van de verschillende libri (f. 1r, 24r, 54v, 112v, 149r, 191r, 22v, 254v en 299v); eigendomsmerk van Ter Doest (f. 339r); leder op hout.

Dit 'Speculum doctrinale' is het tweede deel van het 'Speculum Maius' dat ca. 1250 door de franse dominicaan Vincentius van Beauvais (overleden 1264), met de medewerking van zijn confraters werd samengesteld. Het eerste en derde deel zijn respectievelijk het 'Speculum Naturale' en het 'Speculum Historiale'; dit laatste deel lag ten grondslag aan Jakob van Maerlant's 'Spieghel Historiael'.

De gehistoriseerde initiaal aan de aanvang van het hoofdstuk 'De practica scoentia et eius inventare' toont ons een leraar die aanwijzingen geeft aan een houthakker (...?) en aan een landbouwer (deze laatste met spade in de hand). Vanuit deze initiaal vertrekt een stijve veelkleurige band die via zogenoemde knopen om de hoeken bijna rondom de hele bladzijde loopt. Volkomen los van de in het boek behandelde materie bracht de verluchter op dit marginaal decor allerlei voorstellingen aan: realistische voorstelling van het slachten van een dier, een stok-met-balspel met kennelijke strijd om de bal (een soort hockey?), een touwtjespringend kind, spel met een hoepel, een stakkmolen; links beneden merkt men een fantastisch personnage op, half mens, half dier; tenslotte schilderde de verluchter in de rechtermarge een dame die met behulp van een bezem en hark (blijkbaar de eerste) viool speelt. Dit handschrift dat vooral voor de zoëven vermelde marginalia interessant is behoort stilistisch toe tot een uitgebreide groep van handschriften uit het laatste kwart van de 13de eeuw, die in het huidige Noord-Frankrijk (Douai?) werden geproduceerd. De voornaamste vertegenwoordiger van deze groep is Brussel, Koninklijke Bibliotheek 9391.

Verantwoording: Brugge, Stadsbibliotheek, 251. RVDP

Bijzonderheden 2

... De illustraties van de handschriften verdienen alle aandacht. De term miniatuur heeft ten onrechte de betekenis gekregen van 'kleine afbeelding', maar de illustraties in middeleeuwse handschriften zijn niet per definitie kleiner dan die in een hedendaags boek. Het woord miniatuur is dan ook niet afgeleid van minor-klein, maar van minium, dat menie of rode inkt betekent. Titels, beginletters, paragraaftekens werden door de vroegste miniatores aangebracht in rood. ...

Roelof van Gelder in het Cultureel Supplement van NRC Handelsblad, 14 augustus 1981. Artikel naar aanleiding van de tentoonstelling 'Vlaamse kunst op perkament' tot 18 oktober 1981 in het Groothusemuseum te Brugge.

Bron: Do Smit, Stichting NGA Early Golf, John Lanting

Literatuur

● Geert & Sara Nijs, Games for Kings & Commoners, Part Three, p. 69. ISBN 978-2-9540069-3-2. 2015

● Jan N, Lanting, Combineren en deduceren, hoofdstuk De familierelaties van de 'hockeystick' van Nieuw-Dordrecht. p. 193, fig.11 op p. 196, 2018. ISBN 9789492444783